اصطلاحات کلیدی مغز و اعصاب (Neurology)

• چگونه می‌توانم با لغات تخصصی مغز و اعصاب آشنا شوم تا درک بهتری از وضعیت پزشکی خود یا عزیزانم داشته باشم؟
• مهم‌ترین اصطلاحات مربوط به بیماری‌های شایع عصبی مانند سکته مغزی، ام‌اس و صرع چه هستند؟
• پزشکان از چه واژگانی برای توصیف ساختار مغز، نخاع و سیستم عصبی استفاده می‌کنند؟
• معنی اصطلاحات رایج در گزارش‌های تصویربرداری مغز مانند MRI و CT اسکن چیست؟

در این مقاله، به تمام این سوالات پاسخ خواهیم داد و شما را با دنیای پیچیده و شگفت‌انگیز نورولوژی آشنا خواهیم کرد. درک لغات تخصصی مغز و اعصاب اولین قدم برای فهم عمیق‌تر بیماری‌ها، روش‌های تشخیصی و فرایندهای درمانی است. چه بیمار باشید، چه همراه بیمار یا صرفاً یک فرد کنجکاو، این راهنمای جامع به شما کمک می‌کند تا با اطمینان بیشتری با مفاهیم این شاخه مهم از علم پزشکی روبرو شوید و مکالمات معنادارتری با تیم درمانی خود داشته باشید. با ما همراه باشید تا کلیدی‌ترین واژگان این حوزه را به زبانی ساده و کاربردی بیاموزید.

مفاهیم پایه و ساختار سیستم عصبی

برای درک بهتر بیماری‌ها و اختلالات، ابتدا باید با اجزای اصلی سیستم عصبی آشنا شویم. این سیستم به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: سیستم عصبی مرکزی و سیستم عصبی محیطی. در ادامه، اصطلاحات کلیدی مربوط به این ساختارها را بررسی می‌کنیم.

سیستم عصبی مرکزی (Central Nervous System – CNS)

این بخش فرماندهی کل بدن را بر عهده دارد و شامل مغز و نخاع می‌شود. تمام اطلاعات حسی در این بخش پردازش شده و دستورات حرکتی از آن صادر می‌شود.

• مغز (Brain): مرکز اصلی پردازش اطلاعات، تفکر، حافظه، احساسات و کنترل حرکات بدن. مغز خود از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است.
• نخاع (Spinal Cord): طناب بلندی از بافت عصبی که از ساقه مغز تا پایین کمر امتداد دارد. نخاع پیام‌های عصبی را بین مغز و سایر نقاط بدن منتقل می‌کند و مسئول بسیاری از بازتاب‌های (رفلکس‌های) غیرارادی است.
• نرون (Neuron): سلول اصلی سیستم عصبی که وظیفه انتقال پیام‌های الکتریکی و شیمیایی را بر عهده دارد. هر نرون از جسم سلولی، دندریت‌ها و یک آکسون تشکیل شده است.
• سیناپس (Synapse): فضای میکروسکوپی بین دو نرون که پیام‌های عصبی از طریق مواد شیمیایی به نام انتقال‌دهنده‌های عصبی (Neurotransmitters) از آن عبور می‌کنند.
• ماده خاکستری (Gray Matter): بخشی از مغز و نخاع که عمدتاً از جسم سلولی نرون‌ها تشکیل شده و محل پردازش اطلاعات است.
• ماده سفید (White Matter): این بخش بیشتر از آکسون‌های پوشیده از میلین تشکیل شده و وظیفه آن ایجاد ارتباط بین نواحی مختلف ماده خاکستری است.

سیستم عصبی محیطی (Peripheral Nervous System – PNS)

این سیستم شامل تمام اعصابی است که از مغز و نخاع منشعب شده و به سایر قسمت‌های بدن مانند عضلات، پوست و اندام‌های داخلی می‌روند. وظیفه آن انتقال پیام‌ها بین CNS و بقیه بدن است.

• عصب (Nerve): دسته‌ای از رشته‌های عصبی (آکسون‌ها) که در کنار هم قرار گرفته‌اند و پیام‌ها را در مسافت‌های طولانی منتقل می‌کنند.
• سیستم عصبی سوماتیک (Somatic Nervous System): بخشی از PNS که مسئول کنترل حرکات ارادی عضلات اسکلتی و دریافت اطلاعات حسی از پوست، بینایی و شنوایی است.
• سیستم عصبی خودمختار (Autonomic Nervous System – ANS): این بخش عملکردهای غیرارادی بدن مانند ضربان قلب، تنفس، گوارش و فشار خون را کنترل می‌کند. این سیستم خود به دو زیرمجموعه تقسیم می‌شود: سمپاتیک (مسئول واکنش‌های جنگ یا گریز) و پاراسمپاتیک (مسئول آرام‌سازی و گوارش).

اصطلاحات مربوط به بیماری‌های شایع مغز و اعصاب

نورولوژی با طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها سروکار دارد. آشنایی با لغات تخصصی مغز و اعصاب که برای توصیف این بیماری‌ها به کار می‌روند، بسیار مهم است.

سکته مغزی (Stroke)

سکته مغزی زمانی رخ می‌دهد که جریان خون به بخشی از مغز قطع شده (سکته ایسکمیک) یا یک رگ خونی در مغز پاره شود (سکته هموراژیک). این وضعیت منجر به مرگ سلول‌های مغزی می‌شود.

• سکته ایسکمیک (Ischemic Stroke): شایع‌ترین نوع سکته که به دلیل انسداد یک شریان مغزی توسط لخته خون ایجاد می‌شود.
• حمله ایسکمیک گذرا (Transient Ischemic Attack – TIA): به آن “سکته خفیف” نیز می‌گویند. علائم آن شبیه سکته مغزی است اما موقتی بوده و معمولاً طی چند دقیقه تا چند ساعت برطرف می‌شود. TIA یک علامت هشداردهنده جدی برای سکته مغزی کامل است.
• سکته هموراژیک (Hemorrhagic Stroke): ناشی از خونریزی در داخل یا اطراف مغز است که باعث فشار بر بافت مغز و آسیب به آن می‌شود.
• آنوریسم (Aneurysm): یک نقطه ضعیف و برجسته در دیواره یک رگ خونی که می‌تواند پاره شده و باعث سکته هموراژیک شود.

بیماری ام‌اس (Multiple Sclerosis – MS)

ام‌اس یک بیماری خودایمنی مزمن است که در آن سیستم ایمنی بدن به غلاف میلین (پوشش محافظ اعصاب) در سیستم عصبی مرکزی حمله می‌کند. این آسیب ارتباط بین مغز و سایر نقاط بدن را مختل می‌کند.

• میلین (Myelin): ماده چربی که رشته‌های عصبی (آکسون‌ها) را می‌پوشاند و به انتقال سریع پیام‌های عصبی کمک می‌کند.
• دمیلیناسیون (Demyelination): فرایند تخریب غلاف میلین که مشخصه اصلی بیماری ام‌اس است.
• پلاک (Plaque) یا ضایعه (Lesion): نواحی آسیب‌دیده یا اسکار در مغز و نخاع که در تصاویر MRI قابل مشاهده هستند و در نتیجه دمیلیناسیون ایجاد می‌شوند.
• عود (Relapse/Flare-up): دوره‌ای که علائم جدید ام‌اس ظاهر می‌شوند یا علائم قبلی تشدید می‌یابند و بیش از ۲۴ ساعت طول می‌کشند.

صرع (Epilepsy)

صرع یک اختلال عصبی است که با فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و ناگهانی در مغز مشخص می‌شود و منجر به تشنج‌های مکرر می‌گردد.

• تشنج (Seizure): یک دوره کوتاه از علائم ناشی از فعالیت الکتریکی بیش از حد و همزمان سلول‌های مغزی. انواع مختلفی از تشنج وجود دارد.
• تشنج کانونی (Focal Seizure): تشنجی که از یک ناحیه مشخص در مغز شروع می‌شود. ممکن است با یا بدون از دست دادن هوشیاری باشد.
• تشنج عمومی (Generalized Seizure): تشنجی که هر دو نیمکره مغز را از ابتدا درگیر می‌کند. مانند تشنج تونیک-کلونیک (که قبلاً گرندمال نامیده می‌شد).
• اورا (Aura): یک حس یا علامت هشداردهنده که برخی افراد قبل از شروع تشنج تجربه می‌کنند. اورا خود یک نوع تشنج کانونی است.
• الکتروانسفالوگرام (Electroencephalogram – EEG): آزمایشی که فعالیت الکتریکی مغز را با استفاده از الکترودهای متصل به پوست سر ثبت می‌کند و ابزار اصلی برای تشخیص صرع است.

اصطلاحات مربوط به ابزارهای تشخیصی

پزشکان برای تشخیص بیماری‌های عصبی از ابزارها و تکنیک‌های مختلفی استفاده می‌کنند. درک اصطلاحات مربوط به این روش‌ها به فهم بهتر گزارش‌های پزشکی کمک می‌کند.

روش‌های تصویربرداری عصبی (Neuroimaging)

این روش‌ها به پزشکان اجازه می‌دهند تا ساختار و عملکرد مغز و نخاع را مشاهده کنند.

تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (Magnetic Resonance Imaging – MRI): این روش با استفاده از یک میدان مغناطیسی قوی و امواج رادیویی، تصاویر بسیار دقیقی از بافت‌های نرم مانند مغز، نخاع و اعصاب ایجاد می‌کند. MRI برای تشخیص تومورها، ضایعات ام‌اس، سکته مغزی و سایر ناهنجاری‌های ساختاری بسیار مفید است.

توموگرافی کامپیوتری (Computed Tomography – CT Scan): در این روش از اشعه ایکس برای ایجاد تصاویر مقطعی از بدن استفاده می‌شود. سی‌تی اسکن سریع‌تر از MRI است و برای تشخیص خونریزی حاد مغزی (در سکته هموراژیک)، شکستگی‌های جمجمه و آسیب‌های تروماتیک بسیار کارآمد است.

آنژیوگرافی (Angiography): روشی برای تصویربرداری از عروق خونی مغز. در این روش، یک ماده حاجب به داخل رگ‌ها تزریق می‌شود تا در تصاویر اشعه ایکس یا MRI به وضوح دیده شوند. این تکنیک برای شناسایی آنوریسم، تنگی عروق یا انسدادها استفاده می‌شود.

آزمایش‌های الکتروفیزیولوژی

این آزمایش‌ها عملکرد الکتریکی سیستم عصبی را ارزیابی می‌کنند.

نوار عصب و عضله (Electromyography – EMG / Nerve Conduction Velocity – NCV): این آزمایش سلامت عضلات و اعصابی که آن‌ها را کنترل می‌کنند، ارزیابی می‌کند. EMG فعالیت الکتریکی عضلات را ثبت می‌کند و NCV سرعت انتقال پیام در طول یک عصب را اندازه‌گیری می‌کند. این آزمایش برای تشخیص بیماری‌هایی مانند سندروم تونل کارپال، نوروپاتی محیطی و بیماری‌های عضلانی کاربرد دارد.

پتانسیل‌های برانگیخته (Evoked Potentials – EP): این آزمایش سرعت پاسخ سیستم عصبی به محرک‌های حسی خاص (مانند دیداری، شنیداری یا حسی) را اندازه‌گیری می‌کند. این روش می‌تواند به تشخیص آسیب در مسیرهای عصبی کمک کند، به ویژه در بیماری ام‌اس.

جدول مقایسه اصطلاحات کلیدی

برای درک بهتر تفاوت بین برخی از مفاهیم نزدیک به هم، جدول زیر می‌تواند مفید باشد.

اصطلاح	توضیح کلیدی	مثال کاربردی
نورون (Neuron)	سلول اصلی انتقال‌دهنده پیام در سیستم عصبی.	در بیماری پارکینسون، نورون‌های تولیدکننده دوپامین از بین می‌روند.
عصب (Nerve)	مجموعه‌ای از آکسون‌های نورونی که در خارج از مغز و نخاع قرار دارند.	عصب سیاتیک بزرگترین عصب بدن است که درد آن می‌تواند از کمر تا پا کشیده شود.
ایسکمیک (Ischemic)	مربوط به کاهش یا قطع جریان خون به یک بافت.	سکته مغزی ایسکمیک به دلیل انسداد رگ خونی اتفاق می‌افتد.
هموراژیک (Hemorrhagic)	مربوط به خونریزی.	سکته مغزی هموراژیک ناشی از پارگی یک رگ خونی در مغز است.
MRI	تصویربرداری دقیق از بافت‌های نرم با استفاده از میدان مغناطیسی.	برای مشاهده پلاک‌های دمیلیناسیون در بیماران ام‌اس استفاده می‌شود.
CT Scan	تصویربرداری سریع با اشعه ایکس، مناسب برای اورژانس‌ها.	اولین اقدام تشخیصی برای رد کردن خونریزی مغزی در یک بیمار مشکوک به سکته.

نتیجه‌گیری

آشنایی با لغات تخصصی مغز و اعصاب یک ابزار قدرتمند برای بیماران و خانواده‌های آن‌هاست. این دانش به شما کمک می‌کند تا گزارش‌های پزشکی را بهتر درک کنید، سوالات دقیق‌تری از پزشک خود بپرسید و در تصمیم‌گیری‌های مربوط به درمان نقش فعال‌تری داشته باشید. اگرچه دنیای نورولوژی بسیار وسیع است، اما یادگیری اصطلاحات کلیدی که در این مقاله به آن‌ها اشاره شد، نقطه شروعی عالی برای توانمندسازی شما در مسیر مدیریت سلامت عصبی است. به یاد داشته باشید که این مقاله جایگزین مشاوره پزشکی نیست، اما می‌تواند به عنوان یک منبع آموزشی معتبر در کنار راهنمایی‌های تیم درمانی شما مورد استفاده قرار گیرد.