واژگان ضروری آتش‌نشانی و امداد و نجات

• مهم‌ترین لغات تخصصی آتش نشانی که هر فردی باید بداند کدامند؟
• تجهیزات حفاظت فردی یک آتش‌نشان شامل چه مواردی می‌شود؟
• انواع حریق چگونه دسته‌بندی می‌شوند و برای هر کدام از چه خاموش‌کننده‌ای باید استفاده کرد؟
• در صحنه یک حادثه، اصطلاحات فرماندهی و عملیاتی به چه معنا هستند؟

در این مقاله، به تمام این سوالات پاسخ خواهیم داد و شما را با دنیای واژگان ضروری آتش‌نشانی و امداد و نجات آشنا خواهیم کرد. دانستن این اصطلاحات نه تنها برای آتش‌نشانان و امدادگران، بلکه برای تمام افراد جامعه ضروری است؛ زیرا آگاهی از این مفاهیم می‌تواند در لحظات بحرانی، تفاوت میان مرگ و زندگی را رقم بزند. با ما همراه باشید تا با مجموعه‌ای از لغات تخصصی آتش نشانی، از تجهیزات اولیه گرفته تا دستورات پیچیده عملیاتی، آشنا شوید و درک عمیق‌تری از این حرفه فداکارانه پیدا کنید.

تجهیزات حفاظت فردی (PPE) و پوشاک آتش‌نشان

یکی از اولین و مهم‌ترین بخش‌های لغات تخصصی آتش نشانی، آشنایی با تجهیزاتی است که حافظ جان آتش‌نشانان در دل شعله‌ها و خطرات است. این تجهیزات که در مجموع به آن‌ها PPE (Personal Protective Equipment) گفته می‌شود، مجموعه‌ای از پوشاک و ابزارهای استاندارد برای محافظت از سر تا پای آتش‌نشان است.

پوشاک و تجهیزات اصلی

• کلاه ایمنی (Helmet): محافظت از سر در برابر ضربه، حرارت و اجسام در حال سقوط.
• لباس عملیاتی (Turnout Gear/Bunker Gear): یک مجموعه دو تکه (اورکت و شلوار) ساخته شده از لایه‌های مقاوم در برابر حرارت، شعله و آب که کل بدن را می‌پوشاند.
• دستکش (Gloves): دستکش‌های مخصوص و چند لایه برای محافظت از دست‌ها در برابر حرارت، بریدگی و مواد شیمیایی.
• چکمه (Boots): چکمه‌های ایمنی با پنجه فولادی و کفی مقاوم که از پاها در برابر حرارت، میخ و اشیاء برنده محافظت می‌کنند.
• مقنعه ضد حریق (Hood/Flash Hood): پارچه‌ای مقاوم در برابر آتش که سر، گردن و صورت (به جز ناحیه ماسک) را می‌پوشاند و از سوختگی جلوگیری می‌کند.

تجهیزات تنفسی و جانبی

• دستگاه تنفسی هوای فشرده (SCBA – Self-Contained Breathing Apparatus): مهم‌ترین وسیله برای بقا در محیط‌های پر از دود و گازهای سمی. این دستگاه شامل یک سیلندر هوای فشرده، ماسک صورت و تنظیم‌کننده فشار است.
• چراغ قوه (Flashlight): ابزاری ضروری برای دید در محیط‌های تاریک و پر از دود.
• تبر آتش‌نشانی (Fire Axe): ابزاری چندمنظوره برای شکستن درها، دیوارها و ایجاد راه تهویه.
• بی‌سیم (Radio): اصلی‌ترین وسیله ارتباطی میان اعضای تیم و فرماندهی در صحنه حادثه.

ابزار و تجهیزات عملیاتی در خودروهای آتش‌نشانی

خودروهای آتش‌نشانی چیزی فراتر از یک تانکر آب هستند. آن‌ها جعبه‌ابزارهای سیاری هستند که مجموعه‌ای از تجهیزات تخصصی برای اطفای حریق و عملیات امداد و نجات را در خود جای داده‌اند. آشنایی با این لغات تخصصی آتش نشانی به درک بهتر عملیات کمک می‌کند.

تجهیزات آبرسانی و اطفاء حریق

• لوله آتش‌نشانی (Hose): شلنگ‌های انعطاف‌پذیر و مقاومی که آب یا فوم را از خودرو به محل حریق منتقل می‌کنند.
• سرلوله (Nozzle): قطعه‌ای که به انتهای لوله متصل می‌شود و به آتش‌نشان اجازه می‌دهد جریان و الگوی پاشش آب (مانند جت یا اسپری) را کنترل کند.

– شیر هیدرانت (Hydrant): شیرهای نصب شده در سطح شهر که منبع اصلی تأمین آب برای خودروهای آتش‌نشانی در عملیات‌های طولانی هستند.

• پمپ آتش‌نشانی (Fire Pump): قلب یک خودروی آتش‌نشانی که آب را با فشار بالا به داخل لوله‌ها می‌فرستد.
• مانیتور (Monitor/Water Cannon): یک سرلوله بزرگ و قدرتمند که روی سقف خودرو نصب می‌شود و برای پرتاب حجم زیادی از آب به فاصله دور کاربرد دارد.

تجهیزات نجات و بازگشایی

• ست هیدرولیک نجات (Hydraulic Rescue Tools): که با نام “فک زندگی” (Jaws of Life) نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از ابزارهای قدرتمند شامل قیچی، بازکننده و جک است که برای بریدن و باز کردن بدنه خودروها در تصادفات جاده‌ای استفاده می‌شود.
• نردبان (Ladder): خودروهای آتش‌نشانی مجهز به انواع نردبان‌ها، از نردبان‌های دستی تا نردبان‌های بلند هیدرولیکی (Aerial Ladder/Turntable Ladder) برای دسترسی به طبقات بالای ساختمان‌ها هستند.
• طناب نجات (Rope): طناب‌های استاتیک و دینامیک مخصوص عملیات نجات در ارتفاع و چاه.
• دوربین حرارتی (Thermal Imaging Camera – TIC): دستگاهی که با نمایش تفاوت دما، به آتش‌نشانان کمک می‌کند افراد محبوس شده را در دود غلیظ پیدا کنند یا کانون‌های پنهان آتش را تشخیص دهند.

انواع حریق و خاموش‌کننده‌های مناسب (کلاس‌های آتش)

یکی از مهم‌ترین مباحث در حوزه لغات تخصصی آتش نشانی، شناخت انواع آتش است. هر آتش‌سوزی بسته به نوع ماده سوختنی، ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد و نیازمند روش اطفاء خاصی است. استفاده از خاموش‌کننده نامناسب نه تنها بی‌اثر است، بلکه می‌تواند خطر را تشدید کند. در استاندارد اروپایی که در ایران نیز مبنا قرار گرفته است، حریق‌ها به کلاس‌های مختلفی تقسیم می‌شوند.

جدول کلاس‌بندی انواع حریق

کلاس حریق	نوع ماده سوختنی	مثال‌ها	خاموش‌کننده مناسب
کلاس A	مواد جامد قابل اشتعال که خاکستر به جا می‌گذارند.	چوب، کاغذ، پارچه، پلاستیک.	آب، فوم، پودر شیمیایی خشک.
کلاس B	مایعات قابل اشتعال.	بنزین، نفت، الکل، رنگ‌های روغنی.	فوم، دی‌اکسید کربن (CO2)، پودر شیمیایی خشک. (هرگز از آب استفاده نشود)
کلاس C	گازهای قابل اشتعال.	گاز شهری (متان)، پروپان، بوتان.	پودر شیمیایی خشک. (اولویت اصلی قطع جریان گاز است).
کلاس D	فلزات قابل اشتعال.	سدیم، پتاسیم، منیزیم، آلومینیوم.	پودرهای شیمیایی خشک مخصوص (کلاس D). (آب به شدت خطرناک است)
کلاس E	حریق‌های ناشی از تجهیزات الکتریکی.	لوازم برقی، تابلوهای برق، کابل‌ها.	دی‌اکسید کربن (CO2)، پودر خشک. (اولویت قطع جریان برق است).
کلاس F (یا K در استاندارد آمریکا)	روغن‌های خوراکی و چربی‌های پخت‌وپز.	روغن‌های سرخ‌کردنی در آشپزخانه‌های صنعتی و خانگی.	مواد شیمیایی تَر (Wet Chemical)، کپسول کلاس F.

اصطلاحات فرماندهی و عملیات در صحنه حادثه

ارتباطات سریع، دقیق و استاندارد در صحنه حوادث بسیار حیاتی است. برای جلوگیری از سردرگمی، آتش‌نشانان از مجموعه‌ای از اصطلاحات و دستورات استاندارد استفاده می‌کنند. این بخش از لغات تخصصی آتش نشانی به مفاهیم مدیریتی و تاکتیکی می‌پردازد.

مفاهیم کلیدی سیستم فرماندهی حادثه (ICS)

• فرمانده حادثه (Incident Commander – IC): بالاترین مقام مسئول در صحنه حادثه که مسئولیت کلیه عملیات، استراتژی‌ها و ایمنی نیروها را بر عهده دارد.
• پست فرماندهی (Command Post – CP): مکان فیزیکی مشخصی که فرمانده حادثه و تیم فرماندهی در آن مستقر شده و عملیات را هدایت می‌کنند.
• افسر ایمنی (Safety Officer): فردی که مسئولیت نظارت بر ایمنی کل عملیات را دارد و می‌تواند در صورت مشاهده شرایط ناایمن، عملیات را متوقف کند.
• حمله به حریق (Attack): عملیات مستقیم برای خاموش کردن آتش. این عملیات می‌تواند تهاجمی (ورود به داخل ساختمان) یا تدافعی (اطفاء از بیرون) باشد.
• لوله کشی (Charging a hose): باز کردن شیر آب و تحت فشار قرار دادن لوله آتش‌نشانی برای آماده‌سازی جهت اطفاء.
• تهویه (Ventilation): ایجاد شکاف در سقف یا شکستن پنجره‌ها به صورت کنترل‌شده برای خروج دود، گرما و گازهای سمی از داخل ساختمان. این کار دید را بهبود بخشیده و از پدیده “بک‌درَفت” جلوگیری می‌کند.
• بک‌درَفت (Backdraft): یک انفجار ناشی از ورود ناگهانی اکسیژن به یک فضای بسته و پر از گازهای داغ و قابل اشتعال. این پدیده برای آتش‌نشانان بسیار خطرناک است.
• منطقه خطر (Collapse Zone): ناحیه اطراف یک ساختمان در حال سوختن که در صورت فروریختن سازه، آوار در آنجا خواهد ریخت. ورود به این منطقه اکیداً ممنوع است.

اصطلاحات مرتبط با نجات

• جستجو و نجات (Search and Rescue): عملیات سیستماتیک برای یافتن و خارج کردن مصدومان و افراد محبوس شده از محل حادثه.
• تریاژ (Triage): فرآیند اولویت‌بندی مصدومان بر اساس شدت جراحات در حوادث با تعداد مصدوم بالا.
• خروج اضطراری (Egress): مسیر یا راه خروج ایمن از یک ساختمان.
• استخراج (Extrication): فرآیند رهاسازی فردی که در یک فضای تنگ (مانند خودروی تصادفی) گیر افتاده است.

آشنایی با لغات تخصصی آتش نشانی و امداد و نجات، پنجره‌ای به سوی درک بهتر این شغل دشوار و حیاتی است. این واژگان زبان مشترکی هستند که به قهرمانان گمنام شهر اجازه می‌دهند تا در بحرانی‌ترین شرایط، با هماهنگی و دقت عمل کرده و جان و مال انسان‌ها را نجات دهند. به خاطر سپردن برخی از این اصطلاحات، به خصوص کلاس‌های حریق و نحوه استفاده از خاموش‌کننده‌ها، می‌تواند برای هر شهروندی مفید و حتی نجات‌بخش باشد.