واژگان تخصصی رایانش ابری (Cloud Computing)

• رایانش ابری دقیقاً به چه معناست و چرا اینقدر اهمیت دارد؟
• مفاهیم کلیدی مانند IaaS، PaaS و SaaS چه تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند؟
• چگونه می‌توانم با لغات تخصصی رایانش ابری آشنا شوم تا در این حوزه پیشرفت کنم؟
• مهم‌ترین اصطلاحات فنی که هر متخصص رایانش ابری باید بداند کدامند؟

در این مقاله جامع، به تمام این سوالات و بیشتر از آن پاسخ خواهیم داد. دنیای فناوری اطلاعات با سرعت در حال تحول است و در مرکز این تحول، «رایانش ابری» (Cloud Computing) قرار دارد. از استارتاپ‌های کوچک گرفته تا غول‌های فناوری، همگی برای ذخیره‌سازی داده‌ها، اجرای برنامه‌ها و ارائه خدمات خود به این فناوری قدرتمند تکیه کرده‌اند. اما برای ورود به این دنیای جذاب و پر از فرصت، اولین قدم، درک زبان و مفاهیم آن است. آشنایی با لغات تخصصی رایانش ابری نه تنها دانش فنی شما را افزایش می‌دهد، بلکه به شما کمک می‌کند تا با اطمینان بیشتری در مصاحبه‌های شغلی شرکت کرده و با متخصصان این حوزه ارتباط برقرار کنید. در ادامه، به بررسی عمیق مهم‌ترین واژگان و مفاهیم این حوزه می‌پردازیم.

مفاهیم بنیادی رایانش ابری

قبل از ورود به اصطلاحات پیچیده‌تر، بیایید با چند مفهوم پایه‌ای شروع کنیم که سنگ بنای درک رایانش ابری هستند. این مفاهیم به شما کمک می‌کنند تا تصویر بزرگ‌تری از این فناوری و نحوه کار آن به دست آورید.

رایانش ابری (Cloud Computing) چیست؟

به زبان ساده، رایانش ابری به معنای ارائه خدمات محاسباتی – از جمله سرورها، فضای ذخیره‌سازی، پایگاه داده، شبکه، نرم‌افزار، تحلیل و هوش مصنوعی – از طریق اینترنت («ابر») است. به جای اینکه شرکت‌ها سخت‌افزار و نرم‌افزار مورد نیاز خود را خریداری و نگهداری کنند، می‌توانند این منابع را از یک ارائه‌دهنده خدمات ابری مانند آمازون (AWS)، گوگل (GCP) یا مایکروسافت (Azure) اجاره کنند. این کار باعث کاهش هزینه‌ها، افزایش سرعت و انعطاف‌پذیری می‌شود.

مجازی‌سازی (Virtualization)

مجازی‌سازی فناوری‌ای است که به شما اجازه می‌دهد تا چندین ماشین مجازی (VM) را روی یک سرور فیزیکی واحد اجرا کنید. هر ماشین مجازی سیستم‌عامل و منابع محاسباتی (پردازنده، حافظه، فضای ذخیره‌سازی) مختص به خود را دارد و کاملاً از دیگر ماشین‌های مجازی ایزوله است. این تکنولوژی اساس رایانش ابری است، زیرا به ارائه‌دهندگان خدمات ابری امکان می‌دهد تا از منابع سخت‌افزاری خود بهینه‌ترین استفاده را ببرند و آن‌ها را به صورت منعطف در اختیار مشتریان قرار دهند.

مقیاس‌پذیری (Scalability)

مقیاس‌پذیری به توانایی یک سیستم برای افزایش یا کاهش عملکرد و ظرفیت در پاسخ به تغییرات تقاضا اشاره دارد. در دنیای رایانش ابری، دو نوع اصلی مقیاس‌پذیری وجود دارد:

• مقیاس‌پذیری عمودی (Vertical Scaling): به معنای افزایش منابع یک سرور موجود است، مانند افزودن پردازنده (CPU) یا حافظه (RAM) بیشتر.
• مقیاس‌پذیری افقی (Horizontal Scaling): به معنای افزودن سرورهای بیشتر به سیستم برای توزیع بار کاری است.

ابر به کسب‌وکارها اجازه می‌دهد تا به راحتی و بر اساس نیاز، منابع خود را مقیاس‌بندی کنند.

کِشسانی (Elasticity)

کشسانی یا الاستیسیته مفهومی نزدیک به مقیاس‌پذیری است، اما با یک تفاوت کلیدی. کشسانی به توانایی سیستم برای تخصیص و آزادسازی خودکار منابع محاسباتی بر اساس تقاضای لحظه‌ای اشاره دارد. برای مثال، یک وب‌سایت فروشگاهی در زمان حراجی‌های بزرگ به طور خودکار منابع بیشتری دریافت می‌کند و پس از پایان حراج، این منابع را آزاد می‌کند تا هزینه‌ها کاهش یابد. این ویژگی یکی از بزرگ‌ترین مزیت‌های اقتصادی رایانش ابری است.

مدل‌های خدمات رایانش ابری (Service Models)

خدمات ابری معمولاً در سه مدل اصلی ارائه می‌شوند که هر کدام سطح متفاوتی از کنترل و مدیریت را در اختیار کاربر قرار می‌دهند. درک تفاوت بین این مدل‌ها برای انتخاب سرویس مناسب ضروری است.

زیرساخت به عنوان سرویس (Infrastructure as a Service – IaaS)

در مدل IaaS، ارائه‌دهنده ابر، منابع محاسباتی بنیادی مانند سرورهای مجازی، فضای ذخیره‌سازی و شبکه را در اختیار شما قرار می‌دهد. در این مدل، شما بیشترین کنترل را روی سیستم‌عامل، نرم‌افزارها و تنظیمات شبکه دارید. شرکت‌هایی مانند AWS با سرویس EC2 و Google Cloud با Compute Engine از ارائه‌دهندگان اصلی IaaS هستند. این مدل برای تیم‌هایی که به کنترل کامل زیرساخت خود نیاز دارند، ایده‌آل است.

پلتفرم به عنوان سرویس (Platform as a Service – PaaS)

در مدل PaaS، ارائه‌دهنده ابر نه تنها زیرساخت، بلکه یک پلتفرم کامل برای توسعه، استقرار و مدیریت برنامه‌های کاربردی فراهم می‌کند. این پلتفرم شامل سیستم‌عامل، پایگاه داده، وب سرور و ابزارهای توسعه است. توسعه‌دهندگان می‌توانند بدون نگرانی در مورد مدیریت زیرساخت، تمام تمرکز خود را روی کدنویسی و توسعه محصول بگذارند. سرویس‌هایی مانند Heroku و Google App Engine نمونه‌های معروفی از PaaS هستند.

نرم‌افزار به عنوان سرویس (Software as a Service – SaaS)

در مدل SaaS، نرم‌افزار به صورت یک سرویس آماده و از طریق اینترنت در اختیار کاربران نهایی قرار می‌گیرد. کاربران معمولاً از طریق یک مرورگر وب به این نرم‌افزارها دسترسی پیدا می‌کنند و هزینه آن را به صورت اشتراک ماهانه یا سالانه پرداخت می‌کنند. شما به عنوان کاربر نهایی هیچ نگرانی در مورد زیرساخت، پلتفرم یا حتی بروزرسانی نرم‌افزار ندارید. سرویس‌هایی مانند Google Workspace، Salesforce و Dropbox نمونه‌های بارز SaaS هستند.

جدول مقایسه مدل‌های خدماتی

برای درک بهتر تفاوت‌ها، جدول زیر را مشاهده کنید:

ویژگی	IaaS (زیرساخت)	PaaS (پلتفرم)	SaaS (نرم‌افزار)
کنترل کاربر	سیستم‌عامل، میان‌افزار، برنامه	برنامه و داده‌ها	تنظیمات محدود نرم‌افزار
مدیریت توسط ارائه‌دهنده	مجازی‌سازی، سرورها، شبکه	زیرساخت + سیستم‌عامل و میان‌افزار	همه چیز (زیرساخت تا نرم‌افزار)
مخاطب اصلی	مدیران سیستم و تیم‌های DevOps	توسعه‌دهندگان نرم‌افزار	کاربران نهایی
مثال‌ها	AWS EC2, Google Compute Engine	Heroku, Google App Engine	Gmail, Salesforce, Dropbox

مدل‌های استقرار رایانش ابری (Deployment Models)

علاوه بر مدل‌های خدماتی، چهار مدل اصلی برای استقرار منابع ابری وجود دارد که مشخص می‌کند زیرساخت ابری در کجا قرار دارد و چه کسانی به آن دسترسی دارند.

ابر عمومی (Public Cloud)

ابر عمومی متعلق به یک شرکت ثالث ارائه‌دهنده خدمات ابری (مانند آمازون، گوگل یا مایکروسافت) است و منابع آن از طریق اینترنت در اختیار عموم قرار می‌گیرد. این مدل به دلیل هزینه‌های پایین، مقیاس‌پذیری بالا و عدم نیاز به نگهداری سخت‌افزار، محبوب‌ترین مدل استقرار است.

ابر خصوصی (Private Cloud)

ابر خصوصی زیرساختی است که به طور انحصاری توسط یک سازمان واحد استفاده می‌شود. این ابر می‌تواند در مرکز داده خود سازمان یا توسط یک ارائه‌دهنده ثالث میزبانی شود. ابر خصوصی به سازمان‌ها کنترل و امنیت بیشتری بر روی داده‌هایشان می‌دهد و برای شرکت‌هایی که با اطلاعات حساس سروکار دارند (مانند بانک‌ها و سازمان‌های دولتی) مناسب است.

ابر ترکیبی (Hybrid Cloud)

ابر ترکیبی ترکیبی از ابرهای عمومی و خصوصی است که توسط فناوری به یکدیگر متصل شده‌اند و امکان جابجایی داده‌ها و برنامه‌ها بین آن‌ها وجود دارد. این مدل به کسب‌وکارها اجازه می‌دهد تا از مزایای هر دو دنیا بهره‌مند شوند: از ابر عمومی برای کارهای کم‌اهمیت و مقیاس‌پذیر و از ابر خصوصی برای داده‌ها و برنامه‌های کاربردی حساس استفاده کنند.

ابر چندگانه (Multi-Cloud)

ابر چندگانه به استفاده از خدمات چند ارائه‌دهنده ابر عمومی مختلف (مثلاً استفاده همزمان از AWS و Azure) اشاره دارد. این رویکرد به شرکت‌ها کمک می‌کند تا از وابستگی به یک ارائه‌دهنده خاص (Vendor Lock-in) جلوگیری کنند و از بهترین خدمات هر ارائه‌دهنده برای نیازهای خاص خود بهره ببرند.

لغات تخصصی رایانش ابری در سطح پیشرفته

اکنون که با مفاهیم پایه آشنا شدیم، زمان آن رسیده است که به برخی از مهم‌ترین و پرکاربردترین لغات تخصصی رایانش ابری بپردازیم که در محیط‌های کاری و فنی با آن‌ها مواجه خواهید شد.

کانتینر (Container)

کانتینر یک واحد استاندارد نرم‌افزاری است که کد و تمام وابستگی‌های آن (مانند کتابخانه‌ها و تنظیمات) را بسته‌بندی می‌کند تا برنامه به سرعت و با اطمینان از یک محیط محاسباتی به محیط دیگر منتقل و اجرا شود. کانتینرها نسبت به ماشین‌های مجازی (VM) بسیار سبک‌تر و سریع‌تر هستند، زیرا سیستم‌عامل را مجازی‌سازی نمی‌کنند، بلکه هسته سیستم‌عامل میزبان را به اشتراک می‌گذارند.

داکر (Docker)

داکر یک پلتفرم متن‌باز برای ساخت، ارسال و اجرای برنامه‌های کاربردی درون کانتینرها است. داکر فرآیند کانتینرسازی (Containerization) را بسیار ساده کرده و به استاندارد صنعتی در این زمینه تبدیل شده است.

کوبرنتیز (Kubernetes – K8s)

وقتی تعداد کانتینرها زیاد می‌شود، مدیریت آن‌ها (مانند استقرار، مقیاس‌بندی و شبکه‌بندی) به یک چالش بزرگ تبدیل می‌شود. کوبرنتیز یک سیستم ارکستراسیون (Orchestration) کانتینر متن‌باز است که این فرآیندها را به صورت خودکار انجام می‌دهد. کوبرنتیز در ابتدا توسط گوگل توسعه داده شد و اکنون توسط بنیاد محاسبات نیتیو ابری (CNCF) نگهداری می‌شود.

محاسبات بدون سرور (Serverless Computing)

محاسبات بدون سرور یک مدل اجرایی در رایانش ابری است که در آن ارائه‌دهنده ابر، به صورت پویا منابع محاسباتی را مدیریت می‌کند. در این مدل، توسعه‌دهندگان دیگر نگران مدیریت سرورها نیستند و فقط کد خود را می‌نویسند. کد تنها در زمان نیاز اجرا می‌شود و هزینه فقط بر اساس زمان اجرای واقعی محاسبه می‌گردد. سرویس AWS Lambda و Google Cloud Functions نمونه‌هایی از این مدل هستند.

رابط برنامه‌نویسی کاربردی (API – Application Programming Interface)

API مجموعه‌ای از قوانین و ابزارها است که به نرم‌افزارهای مختلف اجازه می‌دهد با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. در دنیای رایانش ابری، APIها نقشی حیاتی دارند و به توسعه‌دهندگان امکان می‌دهند تا به صورت برنامه‌ریزی‌شده به خدمات ابری دسترسی پیدا کرده و آن‌ها را مدیریت کنند.

شبکه تحویل محتوا (CDN – Content Delivery Network)

CDN شبکه‌ای از سرورهای توزیع‌شده در نقاط مختلف جغرافیایی است که نسخه‌های کَش‌شده (Cached) از محتوای وب (مانند تصاویر، ویدئوها و فایل‌های CSS) را ذخیره می‌کند. وقتی کاربری درخواست مشاهده محتوا را می‌دهد، CDN محتوا را از نزدیک‌ترین سرور به کاربر تحویل می‌دهد. این کار باعث افزایش چشمگیر سرعت بارگذاری وب‌سایت‌ها و کاهش بار روی سرور اصلی می‌شود.

قرارداد سطح خدمات (SLA – Service Level Agreement)

SLA یک قرارداد رسمی بین ارائه‌دهنده خدمات ابری و مشتری است که سطح خدمات مورد انتظار را تعریف می‌کند. این قرارداد شامل معیارهایی مانند آپ‌تایم (Uptime)، عملکرد و مسئولیت‌های هر دو طرف در صورت بروز مشکل است. به عنوان مثال، یک SLA ممکن است تضمین کند که یک سرویس خاص 99.99% از زمان در دسترس خواهد بود.

جمع‌بندی

دنیای رایانش ابری پر از اصطلاحات و مفاهیم تخصصی است که در نگاه اول ممکن است پیچیده به نظر برسند. با این حال، با درک مفاهیم بنیادی مانند مدل‌های خدماتی (IaaS, PaaS, SaaS)، مدل‌های استقرار و آشنایی با لغات تخصصی رایانش ابری مانند کانتینر، کوبرنتیز و محاسبات بدون سرور، شما گام بزرگی در مسیر تبدیل شدن به یک متخصص در این حوزه برداشته‌اید. این دانش نه تنها به شما کمک می‌کند تا فناوری‌های روز را بهتر درک کنید، بلکه درها را به روی فرصت‌های شغلی بی‌نظیری در یکی از پررونق‌ترین بخش‌های صنعت فناوری باز می‌کند.