تا حالا شده تو فیلمها ببینید یکی تصادف میکنه، به هوش میاد و یهو شروع میکنه با یه لهجه دیگه حرف زدن؟ شاید باورتون نشه ولی این یه بیماری واقعی و البته خیلی نادره به اسم Foreign Accent Syndrome (FAS) یا “سندروم لهجه خارجی”.
بذارید روراست باشیم، قرار نیست کسی بعد از کما یهو شبیه “پیکی بلایندرها” حرف بزنه، ولی داستانهای عجیب و غریبی درمورد این سندروم وجود داره که مو به تن آدم سیخ میکنه!
مگه داریم؟ یه شبه با لهجه آلمانی از خواب بیدار شی!
یکی از معروفترین کیسهای این سندروم، داستان یک زن نروژی در زمان جنگ جهانی دومه. این خانم بعد از اینکه سرش توی بمباران آسیب میبینه، وقتی به حرف میاد، با لهجه غلیظ آلمانی صحبت میکرده. فکرشو بکنید! تو اوج جنگ با آلمان، یهو لهجهتون بشه آلمانی! به خاطر همین، مردم بهش شک میکنن و فکر میکنن جاسوسه و کلی از جامعه طرد میشه.
این فقط یه نمونهشه. موارد دیگهای هم ثبت شده:
- یه زن آمریکایی که بعد از سردرد شدید، با ترکیبی از لهجههای بریتیش، استرالیایی و ایرلندی از خواب بیدار شد.
- یه مرد بریتانیایی که بعد از خونریزی مغزی، لهجه روسی پیدا کرده بود.
- یه زن استرالیایی که بعد از تصادف، با لهجه فرانسوی صحبت میکرد.
نکته جالب اینه که این افراد هیچوقت تو اون کشورها زندگی نکردن و حتی با اون لهجهها هم آشنایی زیادی نداشتن.
پای مغز در میان است: داستان منطقه “بروکا”
خب، دلیل این اتفاق عجیب چیه؟ جادوگری؟ تناسخ؟ نه! جواب کاملاً علمیه و به یه بخش کوچیک تو مغز ما برمیگرده به اسم Broca’s Area (ناحیه بروکا).
این ناحیه که معمولاً در نیمکره چپ مغز قرار داره، مثل یه رهبر ارکستر برای حرف زدن ما عمل میکنه. یعنی مسئول هماهنگی عضلات لب، زبان و حنجره برای تولید کلمات و صداهاست. وقتی به خاطر سکته مغزی، ضربه شدید به سر یا تومور، این قسمت آسیب میبینه، این هماهنگی به هم میریزه.
وقتی ریتم و آهنگ کلام عوض میشه!
فردی که دچار این سندروم شده، در واقع زبان جدیدی یاد نگرفته. اون هنوز داره به زبان مادری خودش صحبت میکنه، ولی کنترلش روی ریتم، آهنگ (intonation) و نحوه تلفظ حروف صدادار رو از دست داده. این تغییرات جزئی باعث میشه که از نظر شنونده، لهجهاش شبیه یک لهجه خارجی به نظر بیاد.
- مثال: فرض کنید تو فارسی به جای اینکه بگید “سَلام”، ناخودآگاه استرس رو بندازید روی حرف دوم و بگید “سِلام”. همین تغییر کوچیک، لهجه شما رو عجیب و غریب میکنه. مبتلایان به FAS دقیقاً همین مدل مشکلات رو در سطح خیلی پیچیدهتر تجربه میکنن.
آیا میشه یه شبه، بدون زحمت زبان یاد گرفت؟
این سوالیه که احتمالاً ذهن همهمون رو درگیر کرده. یعنی میشه شب بخوابیم و صبح مثل بلبل انگلیسی حرف بزنیم؟ بذارید خیالتون رو راحت کنم: خیر!
یادگیری زبان یه فرآیند فوقالعاده پیچیده است که نیاز به تلاش آگاهانه داره. سندروم لهجه خارجی فقط و فقط روی “تولید گفتار” (Speech Production) تأثیر میذاره، نه “دانش زبان” (Language Knowledge). یعنی فرد کلمه جدیدی یاد نمیگیره، گرامر جدیدی بلد نمیشه؛ فقط “نحوه بیانش” عوض میشه.
تحقیقات نشون داده که گوش دادن به فایلهای صوتی یک زبان در خواب، میتونه به “تثبیت” چیزهایی که در بیداری یاد گرفتید کمک کنه، ولی هرگز نمیتونه جای یادگیری فعال رو بگیره. پس اون تبلیغاتی که میگن “در خواب انگلیسی یاد بگیرید” بیشتر شبیه یه شوخیه!
نتیجهگیری: لهجه عوض میشه، زبان نه!
سندروم لهجه خارجی به ما یادآوری میکنه که مغز انسان چقدر شگفتانگیز و در عین حال آسیبپذیره. این یه اختلال عصبیه، نه یه راه میانبر برای یادگیری زبان. پس اگه دفعه بعد کسی بهتون گفت میخواد با ضربه زدن به سرش انگلیسی یاد بگیره، شما دلیل علمیاش رو براش توضیح بدید!
شما چی فکر میکنید؟ اگه قرار بود یه روز با یه لهجه جدید از خواب بیدار شید، دوست داشتید چه لهجهای باشه؟ بریتیش، آمریکایی یا شاید استرالیایی؟ تو کامنتها برامون بنویسید!
سوالات متداول (FAQ)
آیا سندروم لهجه خارجی یک بیماری روانی است؟
خیر، در اکثر موارد این سندروم یک بیماری عصبی (neurological) است که به دلیل آسیب فیزیکی به مغز، مثل سکته یا ضربه به سر، ایجاد میشود. با این حال، موارد بسیار نادری از نوع روانشناختی (psychogenic) نیز گزارش شده است.
آیا این سندروم درمان دارد؟
درمان قطعی برای این سندروم وجود ندارد. اما گفتار درمانی (Speech Therapy) میتواند به بیماران کمک کند تا کنترل بیشتری روی عضلات گفتاری خود پیدا کرده و وضوح کلام خود را بهبود ببخشند.
آیا فرد مبتلا متوجه تغییر لهجه خودش میشود؟
بله، بیماران کاملاً از تغییر لهجه خود آگاه هستند و اغلب به خاطر این موضوع دچار استرس و سرخوردگی میشوند، چون احساس میکنند هویت خود را از دست دادهاند و دیگران صدایشان را نمیشناسند.
خیلی جالب بود! کلمه syndrome رو معمولاً چطور تلفظ میکنن؟ توی فارسی میگیم سندروم ولی حس میکنم انگلیسیش متفاوته.
دقیقاً سارا جان! در انگلیسی تلفظ صحیحش /ˈsɪndroʊm/ هست (سین-دروم). یعنی صدای ‘او’ در بخش دوم کشیدهتره.
توی متن به پیکی بلایندرز اشاره کردید. لهجه اونها دقیقاً چیه؟ آیا همون British معمولی محسوب میشه یا اصطلاح خاصی داره؟
سوال خوبیه امیرحسین! لهجه اونها Brummie نامیده میشه که مربوط به منطقه بیرمنگام هست. با لهجه استاندارد لندن (RP) تفاوتهای زیادی داره.
واقعاً عجیبه! کلمه Rare که برای این بیماری به کار بردید، با Uncommon چه فرقی داره؟ کدومش بار معنایی شدیدتری داره؟
من یه جا شنیدم به جای لهجه غلیظ میگن Heavy accent. آیا کلمه Thick که توی متن اشاره شد هم همون معنی رو میده؟
بله رضا جان، هر دو درست هستن. Thick accent و Heavy accent هر دو برای توصیف لهجهای به کار میرن که خیلی شدیده و تشخیص کلمات رو سخت میکنه.
مطلب خیلی مفیدی بود. برای اصطلاح ‘یه شبه’ که توی متن اومده، معادل انگلیسی Overnight درسته؟ مثلاً بگیم He changed his accent overnight?
کاملاً درسته نیلوفر! Overnight هم به معنی ‘در طول شب’ هست و هم به معنی ‘ناگهانی و سریع’. مثال خیلی خوبی زدی.
داستان اون خانم نروژی فوقالعاده بود. کلمه Spy که گفتید به معنی جاسوسه، فعلش هم همین میشه؟ مثلاً ‘جاسوسی کردن’؟
من توی یوتیوب دیدم که طرف بعد از تصادف لهجه استرالیایی گرفته بود! راستی تفاوت اصلی بین Accent و Dialect چیه؟ همیشه این دوتا رو قاطی میکنم.
الناز عزیز، تفاوت سادهش اینه: Accent فقط مربوط به تلفظ کلمات (Pronunciation) هست، اما Dialect شامل تفاوت در واژگان و گرامر هم میشه.
مقاله عالی بود. برای ضربه به سر از کلمه Head injury استفاده میکنیم یا Trauma؟ کدومش رسمیتره؟
چقدر وحشتناک که به خاطر لهجه بهش شک کردن! اصطلاح ‘مورد سوءظن قرار گرفتن’ به انگلیسی چی میشه؟
من عاشق لهجه British هستم. توی متن گفتید FAS باعث میشه طرف لهجهش عوض شه، آیا ممکنه دایره لغاتش (Vocabulary) هم خودبهخود زیاد شه؟
فرهاد عزیز، متأسفانه نه! این بیماری فقط روی عضلات گفتاری و نحوه بیان اثر میذاره. دایره لغات هنوز نیاز به مطالعه و تمرین داره!
کلمه foreign رو من همیشه فورجین تلفظ میکردم! ممنون که توی متن انگلیسیش رو نوشتید، رفتم چک کردم دیدم g اصلاً خونده نمیشه (فورِن).
اینکه گفتید ‘مو به تن آدم سیخ میکنه’ معادل انگلیسیش چی میشه؟ اصطلاح خاصی داریم براش؟
بله کیوان جان! میتونی از اصطلاح ‘It gives me goosebumps’ استفاده کنی. Goosebumps همون دوندون شدن پوست و سیخ شدن موهاست.
جالبه که این سندروم واقعاً وجود داره. کلمه Syndrome رو میتونیم برای عادتهای رفتاری هم به کار ببریم یا فقط پزشکیه؟
توی فیلمها دیدم وقتی کسی ادا درمیاره میگن ‘Put on an accent’. این با داشتنِ سندروم FAS فرق داره دیگه؟
دقیقاً آرش. To put on an accent یعنی تظاهر به داشتن لهجه کردن یا عمداً با لهجه حرف زدن، اما FAS کاملاً غیرارادیه.
مرسی از مقاله جذابتون. یاد گرفتن لهجه جدید برای ماهها طول میکشه، اونوقت این بیچارهها یهویی اینطوری میشن! کلمه Suddenly اینجا کاربرد داره؟
تلفظ کلمه Norwegian که برای خانم نروژی به کار بردید سخته. ممکنه بگید استرس کلمه کجاست؟
حتماً کامران عزیز. استرس روی بخش دوم هست: /nɔːrˈwiːdʒən/. یعنی بخش ‘wee’ رو باید قویتر و کشیدهتر بگی.
خیلی ترسناکه که به خاطر یه لهجه از جامعه طرد بشی. کلمه Ostracize که برای طرد شدن به کار میره رسمی هست یا اسلنگه؟
من شنیدم بعضیها بعد از کما یه زبان جدید یاد میگیرن! این هم جزو همین سندرومه یا فرق داره؟
آیدا جان، اون پدیده به نام Foreign Language Syndrome شناخته میشه که حتی از FAS هم نادرتره و با اون متفاوته.
ممنون از سایت خوبتون. کلمه Bombing که توی متن اومده، به بمباران هوایی اشاره داره دیگه؟ معادل دقیقش چیه؟
واژه Case که برای داستان اون زن نروژی به کار بردید، اینجا به معنی ‘مورد پزشکی’ هست یا ‘پرونده قضایی’؟
مونا جان در اینجا به معنی ‘مورد پزشکی’ (Medical Case) هست، اما کلمه Case در سیاقهای مختلف میتونه به معنی پرونده یا حتی جعبه هم باشه.
خیلی مطلب جالبی بود! واقعا فکر نمیکردم Foreign Accent Syndrome یه چیز واقعی باشه. این “syndrome” اینجا دقیقا به چه معناست؟
“Syndrome” به مجموعهای از نشانهها و علائمی گفته میشه که معمولاً با هم رخ میدن و یک بیماری یا وضعیت خاص رو تعریف میکنن. مثل Down Syndrome یا Irritable Bowel Syndrome. در واقع کلمه پزشکی برای مجموعهای از علائم است.
مرسی از مقاله خوبتون! من تو یه فیلم شنیدم یکی میگفت “brain injury”. آیا این دقیقا همون “ضربه به سر” هست یا تفاوت دارن؟
بله، “brain injury” (آسیب مغزی) یک اصطلاح کلیتره که شامل “ضربه به سر” (head trauma/head injury) هم میشه. هر دو برای آسیبهای ناشی از ضربه به کار میرن، اما “brain injury” میتواند شامل آسیبهایی غیر از ضربه فیزیکی (مثل سکته) هم باشد.
وای خدای من! این داستان زن نروژی که لهجه آلمانی گرفته بود، خیلی ترسناکه! آیا کلمه خاصی برای “طرد شدن از جامعه” (being outcast) تو انگلیسی هست؟
بله، اصطلاحاتی مثل “ostracized from society” یا “social exclusion” رو میشه به کار برد. “Outcast” هم اسم هست برای فرد طرد شده، مثلاً “She felt like an outcast after the incident.”
من عاشق لهجه بریتیش هستم. همیشه دوست داشتم بدونم تفاوتهای اصلی pronunciation بین بریتیش و آمریکایی چیه. ممکنه یه توضیح کوتاه بدید؟
حتماً! تفاوتهای زیادی هست ولی اصلیترینها شامل تلفظ حرف “r” (در بریتیش معمولا “non-rhotic” هست یعنی “r” در آخر کلمات یا قبل از همخوان تلفظ نمیشه مثل “car” یا “park”)، تلفظ حروف صدادار (مثل “a” در “bath” یا “o” در “hot”) و intonation (آهنگ کلام) میشه.
مقاله فوقالعادهای بود! من همیشه فکر میکردم “coma” و “unconsciousness” یکی هستن. آیا فرقی دارن؟
سوال خیلی خوبیه! “Unconsciousness” (بیهوشی) یک حالت کلی از از دست دادن هوشیاریه که میتونه موقت باشه. اما “coma” (کما) یک نوع عمیق و طولانیمدت از بیهوشیه که در اون فرد به محرکها پاسخ نمیده و ممکنه نیاز به حمایت پزشکی داشته باشه.
این بخش “پیکی بلایندرها” خیلی باحال بود! آیا کلمات یا اصطلاحات خاصی هستن که از این سریال معروف شدن و تو بریتیش اسلنگ استفاده میشن؟
بله، مثلاً عبارت “By order of the Peaky Blinders!” که تکیهکلام شخصیتهاست یا کلماتی مثل “blimey” (یک نوع تعجب، معادل “وای خدای من!”)، و “mate” (دوست) که در بریتیش استفاده میشه.
چقدر مطلب عجیب و آموزندهای! من تو انگلیسی شنیدم اصطلاح “tongue-tied”. آیا این میتونه ربطی به این سندروم داشته باشه که فرد نمیتونه درست حرف بزنه؟
“Tongue-tied” به معنی کسی هست که از خجالت یا ترس نمیتونه حرف بزنه، یا کلمات رو پیدا نمیکنه. ارتباط مستقیمی با Foreign Accent Syndrome که در اون فرد با لهجه متفاوتی صحبت میکنه، نداره. در FAS فرد توانایی صحبت کردن رو از دست نمیده، فقط لهجهاش تغییر میکنه.
آیا Foreign Accent Syndrome فقط برای زبان مادری اتفاق میفته یا ممکنه برای زبانی که قبلاً یاد گرفتیم هم این تغییر لهجه رخ بده؟
اغلب در زبان مادری رخ میده و تغییرات فونتیک روی زبان اصلی فرد اثر میگذاره. اما موارد نادری هم گزارش شده که فرد لهجه زبان دومش هم تحت تأثیر قرار گرفته یا حتی توانایی صحبت کردن زبان دوم رو از دست داده است.
این خیلی جالبه که یه نفر بعد از ضربه لهجه روسی پیدا کنه! کلا “accent” و “dialect” چه فرقی دارن؟
“Accent” (لهجه) بیشتر به تفاوتهای تلفظی و صوتی در یک زبان اشاره داره. اما “dialect” (گویش) گستردهتره و علاوه بر تلفظ، شامل تفاوتهایی در واژگان، دستور زبان و ساختار جملات هم میشه. مثلاً در بریتانیا، “Geordie” یک لهجه (accent) و همچنین یک گویش (dialect) است.
واقعا ممنون از اطلاعات به روز و جذابتون! هیچوقت فکر نمیکردم چنین چیزی وجود داشته باشه. فقط خواستم بابت مقاله خوبتون تشکر کنم.
من تو فیلمهای استرالیایی همیشه متوجه یه نوع “intonation” خاص میشم. آیا این جزو ویژگیهای اصلی لهجه استرالیاییه؟
بله دقیقاً! یکی از ویژگیهای بارز لهجه استرالیایی “High Rising Terminal” یا “Australian Question Intonation” (AQI) هست که حتی در جملات خبری هم انتهای جمله با آهنگ بالا (مثل سوال) تلفظ میشه، انگار که دارید سوال میپرسید.
مقاله شما واقعا چشمانداز جدیدی به مسائل زبانشناسی داد. آیا کلمهای برای “کما” وجود داره که خیلی medical نباشه و بین مردم عادی رایج باشه؟
“Coma” خودش کلمهایه که هم در پزشکی و هم در گفتگوی روزمره به همین شکل استفاده میشه و برای عموم مردم قابل فهمه. شاید بشه از “deep unconsciousness” هم استفاده کرد، ولی “coma” رایجتره و نیاز به جایگزین عامیانه نداره.
این سندروم چقدر نادره؟ آیا آمار خاصی از تعداد افرادی که بهش مبتلا شدن وجود داره؟
بله، بسیار نادره. از سال ۱۹۰۷ که اولین بار توصیف شد، تنها حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ مورد در جهان ثبت شده است. این ندرت باعث شده مطالعات روی آن چالشبرانگیز باشد.
این “بریتیش، استرالیایی و ایرلندی” که تو مقاله اومده، اینا خودشون زیرمجموعههایی از “British English” هستن یا کاملاً مجزا؟
اینها لهجههای مجزا هستند که هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند. در حالی که ریشه همه آنها از زبان انگلیسی است، اما هر کدام تکامل یافته و به عنوان لهجههای منحصر به فرد شناخته میشوند و تفاوتهای بارزی در تلفظ، آهنگ کلام و گاهی اوقات واژگان دارند. “British English” خودش مجموعهای از لهجههای مختلف (مثل Received Pronunciation, Cockney, Scottish, Welsh) را شامل میشود.
ممنون بابت این مقاله جذاب. همیشه فکر میکردم لهجه یه چیزیه که تو مغز “ثبت” میشه. این سندروم نشون میده که چقدر مغز ما پیچیدهست. چقدر مطالعه روی این مسائل جذابه!
آیا این سندروم موقته یا ممکنه برای همیشه ادامه پیدا کنه؟ این خیلی برام سواله.
بسته به شدت و محل آسیب مغزی، میتونه موقت (برای چند ماه یا سال) یا دائمی باشه. برخی بیماران با درمان گفتاردرمانی بهبود پیدا میکنند، اما برخی دیگر با لهجه جدید زندگی میکنند. هیچ تضمینی برای بازگشت به لهجه اصلی وجود ندارد.
تو بخش “bombardment” که در مورد جنگ جهانی دوم گفتید، آیا واژه خاصی برای “بمباران هوایی” در انگلیسی هست؟
بله، “aerial bombardment” یا “air raid” اصطلاحات دقیقی برای بمباران هوایی هستند. “Air raid” بیشتر برای حمله هوایی به اهداف شهری یا نظامی به کار میرود.
خیلی دوست دارم لهجه بریتیش رو یاد بگیرم. آیا برای تمرین pronunciation فیلم یا سریال خاصی پیشنهاد میکنید؟
حتماً! برای بریتیش، سریالهایی مثل “The Crown,” “Downton Abbey,” “Sherlock” یا فیلمهای “Kingsman” و “Harry Potter” (با بازیگران بریتانیایی) عالی هستن. برای Peaky Blinders هم که اشاره کردید! سعی کنید به تفاوتهای تلفظی دقت کنید.
چطور میشه فرق بین لهجه اسکاتلندی و ایرلندی رو تشخیص داد؟ همیشه تو فیلمها قاطی میکنم.
هر دو لهجههای زیبا و متمایزی هستند. لهجه ایرلندی معمولاً آهنگینتر و ملایمتره، در حالی که اسکاتلندی ممکنه با تلفظهای قویتر و مشخصتر “r” (Rhotic) و استفاده از واژگان خاص (مثل “wee” به جای “little”) شناخته بشه. با شنیدن بیشتر میتوانید تفاوتها را درک کنید.
ممنون از مقاله آموزندهتون! آیا کلمهای هست که بگیم “لهجه گرفتن” یا “یه لهجه رو یاد گرفتن”؟
بله، اصطلاحات رایج “to pick up an accent” یا “to acquire an accent” هستند. مثلاً: “She picked up a French accent after living in Paris for a year.” (او پس از یک سال زندگی در پاریس، لهجه فرانسوی گرفت).