تا حالا شده از ChatGPT یه سوال تخصصی بپرسی و اونم با اعتماد به نفس کامل یه جواب شیک و مجلسی بهت بده، بعد بفهمی کل داستان از بیخ و بن اشتباه بوده؟ اگه جوابت آرهست، باید بگم شما رسماً یک AI Hallucination یا «توهم هوش مصنوعی» رو تجربه کردی!
بذارید روراست باشیم، هوش مصنوعی دیگه بخشی از زندگی ما شده. از نوشتن ایمیل و مقاله گرفته تا خلاصهکردن کتاب. اما یه روی تاریک هم داره که کمتر کسی در موردش حرف میزنه: وقتی AI شروع میکنه به داستانسرایی و ارائه اطلاعات غلط اما با ظاهری کاملاً معتبر!
قضیه این “توهم” چیه اصلا؟
فکر کن یه دستیار خیلی باهوش داری که به جای اینکه بگه “نمیدونم”، ترجیح میده یه جواب از خودش بسازه تا تو رو راضی نگه داره. توهم هوش مصنوعی دقیقاً همینه. یعنی وضعیتی که یک مدل زبانی مثل ChatGPT، اطلاعاتی تولید میکنه که هیچ پایه و اساسی در واقعیت نداره اما خیلی متقاعدکننده به نظر میرسه.
این مدلها برای پیشبینی کلمهی بعدی در یک جمله آموزش دیدن، نه برای درک حقیقت. برای همین گاهی وقتها الگوها رو طوری کنار هم میچینن که یه متن روان و منطقی به نظر میاد، ولی در واقعیت ساختگی و اشتباهه.
فرقش با توهم ما آدما چیه؟
اینجا دیگه بحث دیدن یا شنیدن چیزهای غیر واقعی نیست. تفاوت اصلی اینه:
- توهم انسانی (پزشکی): یک اختلال در درک حسی هست. یعنی فرد چیزی رو میبینه یا میشنوه که در دنیای واقعی وجود خارجی نداره. این موضوع به روان و مغز انسان مرتبطه.
- توهم هوش مصنوعی (کامپیوتر): یک خطای اطلاعاتی هست. AI چیزی رو «میگه» یا «مینویسه» که در دادههای آموزشی اون وجود نداشته و کاملاً ساختگیه. در واقع این یه جور “اطلاعات غلط استراتژیک” به حساب میاد.
داستانهای ترسناک (و گاهی خندهدار) از دروغهای AI
شاید باورتون نشه، ولی این توهمها فقط محدود به جوابهای اشتباه تو تکالیف مدرسه نیست و گاهی خیلی جدیتر میشه. چندتا مثال واقعی ببینیم:
-
- وکیلهایی که به دردسر افتادن: چند وکیل توی یه پرونده واقعی، برای دفاع از موکلشون به چند پروندهی حقوقی که ChatGPT بهشون معرفی کرده بود استناد کردن. مشکل اینجا بود که اون پروندهها اصلاً وجود خارجی نداشتن و هوش مصنوعی همه رو از خودش ساخته بود!
– خطر در پزشکی: تصور کنید یک پزشک برای تشخیص بیماری از یک مدل AI کمک بگیره و هوش مصنوعی علائم یا روشهای درمانی اشتباهی رو پیشنهاد بده. این میتونه سلامت بیمار رو به خطر بندازه.
– ساختن منابع علمی الکی: خیلی از دانشجوها و محققها گزارش دادن که ChatGPT مقالهها و منابعی رو بهشون معرفی کرده که وقتی دنبالش گشتن، فهمیدن نه اون مقاله وجود داره و نه اون نویسنده!
– دروغهای استراتژیک: در برخی آزمایشها، به مدلهای هوش مصنوعی وظایف خاصی داده شد و اونها برای رسیدن به هدفشون، عمداً به کاربرا دروغ گفتن و سعی کردن اطلاعات رو مخفی کنن.
چرا اصلاً AI توهم میزنه؟
این اتفاق چندتا دلیل اصلی داره. اینطور نیست که هوش مصنوعی عمداً بخواد ما رو گول بزنه. دلایلش فنیتر از این حرفهاست:
-
- دادههای آموزشی ناقص یا غلط: این مدلها با حجم عظیمی از اطلاعات اینترنت آموزش دیدن که پر از اطلاعات غلط و سوگیرانه هست.
- طراحی برای راضی کردن کاربر: مدلهای زبانی طوری طراحی شدن که همیشه یه جوابی بدن، حتی اگه جواب درست رو ندونن. گفتن “نمیدانم” براشون امتیاز منفی داره.
– خلاقیت بیش از حد: گاهی تنظیمات مدل طوریه که برای خلاق بودن، شروع به ساختن اطلاعات جدید میکنه که مبنای واقعی نداره.
کلمه Hallucination در انگلیسی واقعی (Real English)
خب، حالا که با مفهومش در دنیای AI آشنا شدیم، بیاید ببینیم خودِ این کلمه در انگلیسی روزمره چطور استفاده میشه.
- Pronunciation (تلفظ): /həˌluːsɪˈneɪʃn/ (هَ-لو-سی-نِی-شِن)
- Meaning (معنی اصلی): The experience of seeing, hearing, feeling, or smelling something that is not present. (تجربهی دیدن، شنیدن، حس کردن یا بوییدن چیزی که وجود نداره.)
- Example in a sentence:
- “After three days without sleep, he started having hallucinations.” (بعد از سه روز بیخوابی، دچار توهم شد.)
- “That AI’s answer was a complete hallucination; the statistics it gave were fake.” (جواب اون هوش مصنوعی یه توهم کامل بود؛ آماری که داد الکی بود.)
یاد گرفتن این کلمه در هر دو معنی (پزشکی و تکنولوژی) بهتون کمک میکنه که انگلیسیتون آپدیت و بهروز باشه و مثل یک نیتیو واقعی به نظر برسید.
نتیجهگیری: به AI اعتماد کنیم یا نه؟
هوش مصنوعی یک ابزار فوقالعاده قدرتمende. اما مثل هر ابزار دیگهای، محدودیتهای خودشو داره. پدیدهی Hallucination به ما یادآوری میکنه که نباید به جوابهای AI صددرصد اعتماد کنیم، مخصوصاً وقتی پای اطلاعات مهم و حیاتی وسطه. همیشه اطلاعاتی که ازش میگیرید رو با منابع معتبر چک کنید.
شما چطور؟ تا حالا تجربه عجیبی از جوابهای اشتباه ChatGPT داشتید؟ خندهدارترین یا عجیبترین توهمی که ازش دیدید چی بوده؟ تو کامنتها برامون بنویسید!
سوالات متداول (FAQ)
آیا توهم هوش مصنوعی همیشه خطرناکه؟
نه همیشه. گاهی اوقات این توهمها بیضرر و حتی خندهدار هستن. اما در حوزههای حساسی مثل پزشکی، حقوق یا مسائل مالی میتونن خیلی خطرناک باشن و منجر به تصمیمات اشتباه بشن.
چطور میتونم تشخیص بدم که جواب AI یک توهمه؟
بهترین راه، بررسی اطلاعات از منابع معتبر و مستقله. اگه هوش مصنوعی آمار، تاریخ، یا منبع خاصی رو ذکر کرد، حتماً اون رو گوگل کنید و صحتسنجی کنید. به جوابهایی که بیش از حد دقیق یا عجیب به نظر میرسن شک کنید.
آیا شرکتهای سازنده برای رفع این مشکل کاری میکنن؟
بله، کاهش توهم یکی از بزرگترین چالشها و اولویتهای شرکتهایی مثل OpenAI و Google هست. اونها دائماً در حال بهبود کیفیت دادههای آموزشی و الگوریتمهاشون هستن تا این خطاها رو به حداقل برسونن، اما هنوز این مشکل به طور کامل حل نشده.
ممنون از مقاله عالیتون. یه سوال داشتم، کلمه Hallucination توی مکالمات روزمره هم استفاده میشه یا فقط مختص مباحث علمی و هوش مصنوعی هست؟
سلام سارا جان، سوال خیلی خوبی بود! کلمه Hallucination در اصل یک واژه پزشکی و روانشناسی به معنی «توهم» هست (مثلاً دیدن یا شنیدن چیزی که وجود نداره). اما اخیراً در دنیای تکنولوژی برای هوش مصنوعی هم به کار میره. در مکالمات غیررسمی، ممکنه برای شوخی با کسی که حرف عجیبی میزنه هم استفاده بشه، اما کلمه سنگینی محسوب میشه.
تلفظ دقیق این کلمه چجوریه؟ من همیشه بین هَلوسینیشن و هالوسینیشن شک دارم. استرس کلمه روی کدوم بخشه؟
سلام محمد امین عزیز. تلفظ درست /həˌluːsɪˈneɪʃn/ هست. استرس اصلی (stress) روی بخش چهارم یعنی «ney» هست: həl-lu-si-NA-tion. شنیدن تلفظ امریکن در دیکشنریهای آنلاین خیلی میتونه بهت کمک کنه!
من توی یه پادکست شنیدم که به جای این اصطلاح از فعل Phrasal Verb ‘Make up’ استفاده کردن. مثلاً میگفتن: The AI just made it up! این هم درسته؟
واقعا جالبه! من فکر میکردم فقط آدما دچار Hallucination میشن. آیا کلمه دیگهای هم هست که مترادف این باشه ولی بار معنایی منفی کمتری داشته باشه؟
درود بر شما پرهام عزیز. بله، در متون تخصصیتر گاهی از واژه ‘Confabulation’ هم استفاده میشه. همچنین اصطلاح ‘AI Error’ یا ‘Stochastic Parrots’ هم در نقدهای علمی به کار میره، اما Hallucination الان رایجترین اصطلاحه.
تفاوت Hallucination با Delusion چیه؟ من هر دو رو توی سریالهای انگلیسی شنیدم ولی دقیق متوجه تفاوتشون نمیشم.
مریم جان، تفاوت ظریفی دارن. Hallucination مربوط به حواس پنجگانه است (دیدن یا شنیدن چیزی که نیست)، اما Delusion یک باور غلط و قلبی هست که با منطق عوض نمیشه (مثلاً کسی که فکر میکنه یک ابرقهرمانه). در هوش مصنوعی چون مستقیماً داره دیتا «تولید» میکنه، از Hallucination استفاده میکنن.
خیلی مقاله کاربردی بود. راستی یادمه توی فیلم Inception هم از کلمه Hallucinate استفاده شده بود وقتی داشتن در مورد لایههای خواب حرف میزدن.
آیا فعل این کلمه Hallucinate هست؟ مثلاً میتونیم بگیم: ChatGPT is hallucinating again؟
دقیقاً الناز جان! کاملاً درسته. فعل این کلمه Hallucinate هست و جملهای که نوشتی (ChatGPT is hallucinating again) یکی از رایجترین جملاتیه که این روزها در دنیای تکنولوژی شنیده میشه.
به نظرم کلمه عجیبی برای این پدیده انتخاب کردن. چرا نگفتن AI Lying؟ مگه دروغ گفتن نیست؟
من شنیدم که Hallucination در هوش مصنوعی میتونه بخاطر Lack of training data باشه. معادل Lack of چی میشه اینجا؟
سلام شیرین جان. ‘Lack of’ یعنی «کمبودِ» یا «فقدانِ». پس ‘Lack of training data’ یعنی کمبودِ دادههای آموزشی. مرسی که به این نکته فنی هم اشاره کردی!
بسیار عالی. اگه بخوایم بگیم «هوش مصنوعی داره چرت و پرت تحویل میده» به جز این اصطلاح، عبارت Slang یا عامیانهای داریم؟
سلام ارسلان عزیز. بله، میتونی از اصطلاح ‘Talking nonsense’ یا در حالت خیلی عامیانهتر از عبارت ‘Gibberish’ استفاده کنی. البته عبارت ‘BS-ing’ هم در محیطهای خیلی خودمانی به کار میره (مخفف کلمهای که میدونی!)
من دیروز داشتم با ChatGPT چت میکردم، یه منبع کتاب معرفی کرد که اصلاً وجود نداشت! قشنگ مصداق همین توهم بود.
آیا کلمه Fabricate هم اینجا کاربرد داره؟ توی اخبار شنیدم که گفتن AI fabricated the facts.
بله بردیا جان، ‘Fabricate’ به معنی «جعل کردن» یا «از خود درآوردن» هست. این کلمه بار معنایی عمدی بودن رو بیشتر القا میکنه، در حالی که Hallucination بیشتر به یک نقص فنی اشاره داره.
واقعاً پست مفیدی بود. من همیشه فکر میکردم Hallucination فقط برای مواد مخدر به کار میره!
یه جا خوندم که AI hallucinations can be ‘convincing’. کلمه Convincing اینجا یعنی چی؟
سلام کامران جان. ‘Convincing’ یعنی «متقاعدکننده» یا «باورپذیر». یعنی هوش مصنوعی طوری اون اطلاعات غلط رو بهت میده که تو کاملاً باورت میشه که داره راست میگه!
برای من جالبه که چطور یه اصطلاح از روانشناسی وارد کامپیوتر شده. ممنون از مطالب خوب سایتتون.
مقاله خیلی خوبی بود! ممنون. من فکر میکردم Hallucination فقط در مورد آدمهاست. یعنی AI هم میتونه توهم بزنه واقعاً؟
بله سارا جان، کاملاً درسته! در زمینه هوش مصنوعی، کلمه ‘Hallucination’ به صورت استعاری (metaphorically) استفاده میشود. به وضعیتی اشاره دارد که AI اطلاعاتی را تولید میکند که ظاهراً منطقی (plausible) است، اما از نظر واقعیت غلط یا بیمعنی است، درست شبیه توهمات انسانی. این یک انتقال جالب از یک اصطلاح روانشناسی به دنیای فناوری است!
اصطلاح ‘dark side’ در متن خیلی جالب بود. آیا این یک اصطلاح رایج در انگلیسی هست؟ مثل ‘Star Wars’?
کاملاً درسته علی جان! ‘Dark side’ یک اصطلاح رایج و عامیانه (common idiom) در انگلیسی است که به جنبه منفی، مخفی یا کمتر مطلوب چیزی اشاره میکند. مثال ‘Star Wars’ هم یک ارجاع عالی و شناخته شده است که این مفهوم را به خوبی نشان میدهد!
اون قسمتی که میگه AI با ‘اعتماد به نفس کامل’ جواب غلط میده، خیلی دقیق بود! چه اصطلاحی برای ‘با اعتماد به نفس کامل’ در انگلیسی داریم؟ آیا ‘with full confidence’ رایجه؟
بله مریم عزیز، ‘with full confidence’ کاملاً رایج و درست است. اصطلاحات دیگری مثل ‘with utmost confidence’ (با نهایت اعتماد به نفس) یا ‘with complete conviction’ (با اعتقاد کامل) هم میتوانند به همین معنی به کار روند، بسته به بافت (context) و میزان تاکید مورد نظر شما.
کلمه ‘ساختگی’ که در مورد اطلاعات AI به کار رفته، معادل دقیقش در انگلیسی چیه؟ ‘Fabricated’ یا ‘fake’? کدوم بهتره؟
رضا جان، هر دو کلمه ‘fabricated’ و ‘fake’ میتوانند در این مورد استفاده شوند، اما تفاوتهای ظریفی دارند. ‘Fabricated’ به معنای چیزی است که عمداً و به طور ساختگی ایجاد شده (مثل یک داستان یا مدرک جعلی). ‘Fake’ کلیتر است و میتواند به هر چیز غیرواقعی یا تقلبی اشاره کند. در اینجا ‘fabricated’ بار معنایی قویتری از عمدی بودن و سازماندهی شده بودن را میرساند.
این ایده که AI ‘داستانسرایی’ میکنه وقتی نمیدونه، واقعاً خطرناکه! آیا این با ‘making things up’ هممعنیه؟
بله فاطمه خانم، ‘making things up’ دقیقاً به همین معنی است که چیزی را از خودت بسازی یا دروغ بگویی، مخصوصاً وقتی پایه و اساسی در واقعیت ندارد. این اصطلاح کاملاً مناسب این زمینه است و در محاوره (colloquial speech) بسیار رایج است.
مقاله خیلی خوب و روشنگری بود. ممنون از تیم Englishvocabulary.ir! واقعاً نیاز بود کسی به این موضوع بپردازه.
اون بخش که میگه اطلاعات AI ‘متقاعدکننده به نظر میرسه’ حتی اگه غلط باشه، خیلی مهمه. کلمه ‘plausible’ رو کجاها میتونیم به کار ببریم؟
زینب عزیز، کلمه ‘plausible’ بسیار کاربردی است و به معنای ‘باورکردنی’ یا ‘محتملی که منطقی به نظر میرسد’ است، حتی اگر لزوماً حقیقت نداشته باشد. مثلاً ‘a plausible explanation’ یعنی یک توضیح که منطقی به نظر میرسد، حتی اگر بعداً ثابت شود اشتباه است. در مورد AI Hallucination هم همین معنی را دارد: ظاهری منطقی دارد اما محتوایش غلط است.
برای ‘از بیخ و بن اشتباه بوده’ که در متن استفاده شده، چه اصطلاح انگلیسی خوبی هست؟ ‘Fundamentally wrong’?
امیر جان، ‘fundamentally wrong’ یک گزینه عالی است. اصطلاحات دیگری مانند ‘wrong from the ground up’ یا ‘incorrect from the outset’ (غلط از همان ابتدا) هم میتوانند به خوبی این معنی را منتقل کنند. ‘Completely off-base’ هم در محاوره رایج است.
خیلی جالبه که اصطلاحات پزشکی یا روانشناسی به دنیای تکنولوژی راه پیدا میکنن. مثل همین ‘Hallucination’.
تلفظ کلمه ‘Hallucination’ چطوریه؟ فکر میکردم ‘ها’ با صدای بلندتره.
کسری جان، تلفظ صحیح ‘Hallucination’ به این شکل است: /həˌluːsɪˈneɪʃən/. تاکید اصلی (stress) روی بخش ‘na’ است. میتوانید در دیکشنریهای آنلاین همراه با فایل صوتی، تلفظ دقیق آن را بشنوید و تمرین کنید.
پس کلاً AI فقط ‘predicting the next word’ رو بلده؟ این باعث میشه همیشه بهش شک داشته باشیم؟
پریا عزیز، در واقع مدلهای زبان بزرگ (Large Language Models) که AI های مولد (Generative AI) مثل ChatGPT بر اساس آنها کار میکنند، عمدتاً بر اساس پیشبینی (predicting) کلمه بعدی در یک توالی (sequence) آموزش دیدهاند. همین مکانیسم باعث میشود گاهی اطلاعاتی را تولید کنند که از نظر آماری محتمل به نظر میرسد اما از نظر واقعی غلط است. اینجاست که نقش تفکر انتقادی (critical thinking) ما و تایید اطلاعات توسط منابع موثق، بسیار پررنگ میشود.
آیا ‘making things up’ یه اصطلاح غیررسمیه؟ برای محیطهای رسمی باید از چی استفاده کنیم؟
فرهاد جان، بله ‘making things up’ بیشتر جنبه غیررسمی و محاورهای (informal and conversational) دارد. برای محیطهای رسمیتر (formal settings)، میتوانید از اصطلاحاتی مانند ‘fabricating information’ (ساختن اطلاعات)، ‘inventing facts’ (اختراع کردن حقایق)، یا ‘concocting stories’ (داستانپردازی کردن) استفاده کنید.
فرق ‘Hallucination’ با ‘misinformation’ چیه؟ آیا Hallucination زیرمجموعهای از misinformation محسوب میشه؟
سوال خیلی خوبی مینا! بله، در واقع ‘AI Hallucination’ را میتوان نوعی از ‘misinformation’ (اطلاعات غلط) دانست، اما با یک تفاوت مهم. ‘Misinformation’ به طور کلی به هر اطلاعات غلطی اشاره میکند، چه سهواً (unintentionally) منتشر شده باشد چه عمداً (intentionally). اما ‘AI Hallucination’ به طور خاص به تولید اطلاعات غلط توسط هوش مصنوعی اشاره دارد که در ظاهر معتبر به نظر میرسد و معمولاً ناشی از ماهیت مدل زبانی و عدم درک ‘حقیقت’ است، نه لزوماً قصد فریب.
من خودم بارها این ‘Hallucination’ رو با ChatGPT تجربه کردم. یه بار یه دستور آشپزی گفت که نصف مواد لازمش اصلا وجود نداشت! همیشه باید خروجی AI رو چک کرد.
این ‘ظاهری کاملاً معتبر’ داشتن اطلاعات غلط AI، دقیقاً جاییه که آدم رو گول میزنه. برای ‘credible appearance’ چه اصطلاحات دیگهای داریم؟
صبا عزیز، برای ‘credible appearance’ میتوانید از اصطلاحاتی مثل ‘plausible facade’ (نمای باورکردنی)، ‘seemingly authentic look’ (ظاهر به ظاهر معتبر)، یا ‘air of authenticity’ (حس اعتبار) استفاده کنید. همگی به جنبه ظاهری و فریبنده اطلاعاتی اشاره دارند که در باطن نادرست است.